مسجد جهان بدل مىشود . براى آشنايى با اين طرح معمارى ، در آغاز بايد به ساختمان اصلى مسجد ، كه به‌سان قلب طرح توسعه است ، نظر افكند ؛ بنابراين ، بيان فشرده‌اى از تحوّلات تاريخى مسجد نبوى و شهر مدينه ، از پگاه هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله تاكنون ، بايسته است و از جمله به تغيير سمت قبله از قدس به مكّهء مكرّمه ، معرّفى عناصر نوين معمارى افزوده به مسجد ، مدّت زمان ساخت و توسعهء مسجد در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله و . . . اشاره مىشود . پرداختن به اين‌گونه مسائل ، از آن‌رو است كه تحليل كارهاى امروز و فردا و شناخت ويژگىهاى آن ، بر بنياد همين امور برپاست ، و اندكى گسترش در بحث ، موجب شده است كه همهء دگرگونيهاى ساختمانى و مجموعهء بناى مسجد نيز مورد بررسى قرار گيرد . ناگزيريم فروتنانه يادآور شويم كه براى سامان دادن به اين پژوهش ، بايد در تاريخ معمارى جزيرةالعرب و دگرگونىهاى آن در گذر روزگار تا پيشرفت‌هاى گستردهء اخير تلاش و كوششى فراوان به‌عمل آيد ، امّا اين كتاب ، كه در تهيّهء آن تنها از اسناد و مدارك معمارى بهره‌گيرى شده است ، به اين دليل فراهم آمده كه افزون بر سپاسگزارى از دست‌اندركاران اين توسعه ، زمينه‌ساز جستارهاى گسترده‌تر پيرامون عمليات جديد نوسازى حرم شريف نبوى باشد .